Poka-yoke: een stap naar zero defects.

oktober 2011

De kwaliteitstechniek Poka-Yoke is er vooral op gericht menselijke fouten te elimineren door te corrigeren of ervoor te waarschuwen.

Ook al zal 'zero defects' wel altijd een lovenswaardige utopie blijken, we kunnen toch maar beter elk mogelijk hulpmiddel inzetten om perfecte eindproducten te kunnen produceren en leveren.

Producten kunnen gebreken vertonen tengevolge van verschillende oorzaken:

  • fouten in instructies en specificaties;
  • afwijkingen of variaties in grondstoffen en onderdelen;
  • afwijkingen of variaties in omgevingsomstandigheden;
  • afwijkingen in gereedschappen of machines;
  • menselijke vergissingen.

De klassieke kwaliteitstechnieken zijn vrij sterk gericht op het controleren en beheersen van de eerste 4 oorzaken. Het beheersen (en verminderen) van menselijke vergissingen is veel moeilijker.

Steekproeven bieden geen garantie

Willen we de kwaliteit van het product dan toch verzekeren, dan kunnen we dit proberen op te vangen door 100% controle; daar dit meestal echter veel te duur is, wordt snel overgeschakeld naar een steekproefcontrole. Deze steekproefcontrole zorgt wel voor een besparing van de kosten van de controle, maar zorgt ten opzichte van een 100%-controle nooit voor een verbetering van de kwaliteit, wel integendeel. De steekproefcontrole kan ons wel een indicatie geven van het niveau van de fouten, maar sluit nooit uit dat er slechte producten buiten gaan. Een steekproefcontrole is dan ook eerder een producentenvisie dan wel een klantenvisie.

Op de weg naar foutloze producten kunnen we alvast een flike stap zetten door het installeren van een aantal 'Poka-Yoke’s'. Poka-Yoke (spreek uit: Poka Joké) is een Japanse term, die best kan vertaald worden als 'het voorkomen van onopzettelijke vergissingen of fouten'.

De filosofie van Poka-Yoke is erop gericht om een aantal hulpmiddelen in productie te gebruiken die continu een aantal mogelijke gevolgen van vergissingen detecteren. Hierdoor kan men vermijden dat slechte producten afgeleverd of, beter nog, geproduceerd worden.

Er zijn twee soorten van Poka-Yoke’s, namelijk corrigerende of waarschuwende Poka-Yoke’s.

Corrigerende Poka-Yoke

Bij de corrigerende Poka-Yoke wordt de installatie of het proces gestopt of bijgestuurd indien er iets abnormaal gebeurt. Een aantal voorbeelden die iedereen zal herkennen vinden we in het huishouden:

  • indien een strijkijzer gedurende 10’ niet gemanipuleerd wordt (vergeten af te zetten Ö) wordt het toestel automatisch uitgeschakeld. Resultaat: de mogelijke gevolgen van de vergetelheid (brand) worden voorkomen.
  • indien u vergeet uw badkraan dicht te draaien, zal het toch niet tot een 'slecht product' (overstroming) komen, omdat er een overloop gemonteerd is.
  • in een tekstverwerker kan u een lijst aanmaken met woorden die vaak fout getypt worden; de tekstverwerker corrigeert ze automatisch.

Een voorbeeld uit een productieomgeving: op een bewerkingspost moeten een zaagbewerking en een ponsbewerking uitgevoerd worden. Via PLC-sturing wordt beveiligd dat de zaagbewerking of de ponsbewerking geen twee keer na elkaar kan uitgevoerd worden.

Waarschuwende Poka-Yoke

Hierbij wordt bij een abnormaliteit de aandacht van de operator getrokken door middel van licht-of geluidssignaal. Het is dan wel nog aan de operator om op te treden.

Voorbeelden uit het dagelijks leven:

  • indien een diepvries langer dan 3’ open staat, gaat een geluidssignaal af
  • indien u een tekstverwerker afsluit vooraleer uw wijzigingen op te slaan, krijgt u een waarschuwing en een vraag of u het document alsnog wil opslaan.

Een voorbeeld uit de productieomgeving: bij het bestukken van een print wordt gecontroleerd of uit ieder voorraadligplaats een onderdeel weggenomen is. Indien het stuk doorgeschoven wordt terwijl een component vergeten is, wordt de operator gewaarschuwd met een lichtsignaal en identificatie van welke component vergeten is.

Verschillende detectiemogelijkheden

Er zijn verschillende manieren waarop een Poka-Yoke een afwijking gaat detecteren. Het komt erop aan om duidelijk na te gaan wanneer de vergissing gemaakt wordt, en zo snel mogelijk op die vergissing in te spelen.

Afwijkingen kunnen gedetecteerd worden:

  • door contact te maken: met voeler of taster worden afwijkingen in vormen, afmetingen, gemonteerde onderdelen, Ö, gedetecteerd. Zo is er bijvoorbeeld de beveiliging aan de benzinepomp. Men kan geen loodhoudende benzine tanken in een motor voor loodvrije omdat de diameter van de buizen is aangepast.
  • door gebruik te maken van vaste aantallen: men kijkt na of een bepaalde processtap wel degelijk het juiste aantal keren uitgevoerd is. Zoniet wordt het proces gestopt of wordt de medewerker gewaarschuwd .
  • door na te gaan of bepaalde handelingen wel of niet zijn uitgevoerd: Is een bepaalde processtap wel degelijk uitgevoerd? Is de installatie of het magazijn betreden? Is een bepaald bevestigingsgereedschap gebruikt?
  • door de factor tijd te gebruiken: indien men weet dat in een bepaalde tijd een aantal keer een handeling moet uitgevoerd worden, kan men detecteren of dit ook wel gebeurd is.
  • door een combinatie van de vorige.

Meestal blijkt de installatie van de Poka-Yoke zelf een relatief kleine investering te vergen. De moeilijkheid bestaat erin om een goede analyse te maken van de mogelijke fouten die in het proces kunnen optreden (belang van FMEA) en daar de gepaste controles op uit te voeren.

Dit artikel werd geschreven in opdracht van Amelior.


Lees hier andere blogberichten van deze auteur...

Contacteer de auteur...