Stress en veerkracht

maart 2012

Een stressreactie is gezond en noodzakelijk. Stress is niet schadelijk, maar stelt ons juist in staat om te kunnen ‘vechten' of ‘vluchten'. Een stressreactie wordt pas negatief als ze te vaak, te langdurig of te hevig voorkomt. Daardoor kunnen er klachten optreden en kan er lichamelijke en mentale schade optreden. Maar we kunnen die ongezonde stress herkennen en aanpakken.

Stress kunnen we definiëren als de spanning die optreedt bij een (dreigende) verstoring van het evenwicht tussen de draaglast (eisen die de context en de omgeving stelt) en de draagkracht (het subjectief inschatten van de eigen mogelijkheden om aan deze eisen te voldoen).

Men spreekt over stress veelal vanuit een negatieve emotionele toestand: men denkt meteen aan minder leuke situaties zoals werkdruk, deadlines, moeite om alles gedaan te krijgen, lopen vooraleer men kan stappen, ….
Toch is stress niet noodzakelijk een negatieve ervaring. Het is een alledaags verschijnsel en bovendien niet te vermijden. Elke situatie die een verandering en dus ook een aanpassing vraagt, lokt stress uit. Stress blijkt dus een zinvolle uiting van ons lichaam om aan bepaalde situaties het hoofd te bieden en maakt het ook mogelijk dat mensen presteren en functioneren. Zonder stress kan men niet overleven. Deze ‘motor' is gezonde stress.

ABC van het stressdenken

Het lichaam streeft steeds naar het terugvinden van een evenwicht tussen de eisen die de context en de omgeving aan de persoon stellen en het subjectief inschatten van de eigen mogelijkheden om aan deze eisen te voldoen. De sleutel ligt in deze subjectiviteit. Hoe de ene persoon sneller dit evenwicht terugvindt dan de andere hangt grotendeels af van ons denken. Het ontwikkelen van een gevoel van stress is niet enkel het gevolg van de gebeurtenis op zich, maar ook en vooral van de manier waarop men de situatie ervaart, bekijkt en interpreteert. Dit wordt wel eens het ABC van ons ‘stressdenken' genoemd.

Het zijn onze gedachten, onze interpretaties, ons denken die ervoor zorgen dat we een stressreactie ontwikkelen. In dit kader worden vijf verschillende en vaak voorkomende stressinducerende denkwijzen gedefinieerd:

  • Het fanatiek perfectionisme (Hyacint Bucket–syndroom): men stelt zeer hoge, soms irrealistische eisen aan zichzelf.
  • Het rampdenken (Apocalypse Now–syndroom): men ziet in elke situatie het ergste.
  • De lage frustratiedrempel (Basil Fawlty–syndroom): men ergert zich veel te vlug en te vaak.
  • De liefdesjunk (“Je veux de l'amour”–syndroom): zij die alles vanuit een roze bril zien, maar dan hard geconfronteerd kunnen worden met de realiteit; ook zij die voor iedereen goed willen doen en zich dan realiseren dat dit niet haalbaar is.
  • Eisen aan anderen en de wereld (God–syndroom): men waant zich hoger geplaatst dan de andere en eist dan ook veel van die andere. Vooral gezien vanuit een eigen waarden- en normen kader. Aan die verwachtingen kan niet altijd worden voldaan en dit leidt tot een verhoging van stress.

Hier tegenin gaan kan door naar zichzelf te luisteren, door zelfobservatie, door het veranderen van irrationele gedachten naar rationele en constructieve ideeën. En door een bepaalde positieve gedachtegang te integreren in de eigen manier van denken. Ziet men de gebeurtenis als een uitdaging of als een bedreiging? Heeft men een realistische kijk op de eigen mogelijkheden om de situatie aan te kunnen en deze positief te beïnvloeden? Of verglijdt men in zelfbeklag en gejammer? Vergelijk hierbij de topsporters die mede door hun mentale draagkracht (denken) fantastische prestaties weten neer te zetten. Blijft men echter verankerd in een negatief denkpatroon, dan ontstaat er ongezonde stress. Dan wordt het evenwicht tussen de draaglast en de draagkracht moeilijk of niet bereikt en komt men in een situatie terecht waarbij er geen lichamelijk, noch psychisch herstel optreedt.

Het is belangrijk te begrijpen dat het afbouwen van spanning en het zorgen voor voldoende rustmomenten een noodzaak zijn om ongezonde stress te voorkomen: de boog kan niet altijd gespannen zijn …

Oorzaken van stress

Er zijn heel wat oorzaken die een verstoring van het evenwicht teweegbrengen en ongezonde stress in de hand werken.
Enerzijds zijn er situaties en gebeurtenissen waarop je geen invloed kunt uitoefenen of waarbij je denkt dat je geen invloed kunt uitoefenen. Oorzaken die van buitenaf op je afkomen. Dit kunnen zowel zeer ingrijpende gebeurtenissen zijn, zoals een ongeval met grote gevolgen, een echtscheiding, … Maar ook kleine dagelijkse akkefietjes zoals, files, zoek geraken van spullen, te laat voor een afspraak, lawaai, … Ook arbeidsomstandigheden en aspecten die met de werkomgeving te maken hebben zoals overbelasting op het werk, een opmerking van een leidinggevende, onduidelijke rollen en verwachtingen, repetitief werk, ploegenarbeid, te veel of te weinig verantwoordelijkheid, … kunnen stressinducerend werken.
Anderzijds zijn er situaties die voornamelijk hun oorzaak vinden binnen jezelf: erfelijke factoren, attitude, ongezonde levenswijze, te weinig lichaamsbeweging. Of van het A- of het B- type zijn. De gedragsstijl Type A betekent ‘een soort ‘roofbouwachtige' manier van leven en werken. Type B zijn mensen die hun energie ‘verstandiger' verdelen, geen voortdurende tijdsdruk ervaren, geen overdreven geldingsdrang hebben en zich goed kunnen ontspannen. Type B ontleent zijn zelfrespect niet aan datgene wat hij presteert. Hij kent en accepteert zijn zwakke en sterke punten en hoeft zichzelf niet steeds te bewijzen.
De oorzaken van stress zijn dus zowel te vinden binnen de werk- als privésfeer. Het kunnen acute en eenmalige stresssituaties zijn of langdurige en aanslepende. Hoe langer de stresssituatie aanhoudt en hoe frequenter ze voorkomt, hoe moeilijker het herstel. Let wel: ook positieve gebeurtenissen kunnen stress veroorzaken, omdat ze veranderingen zijn die een sterk beroep doen op onze flexibiliteit en op ons aanpassingsvermogen. Voorbeelden zijn promotie, een huwelijk, de geboorte van een kind, de kerstperiode, …

Hoe aanpakken?

Zoals reeds aangegeven, is ongezonde stress een gevolg van het niet adequaat aanpakken van een verstoring van het evenwicht in ons menselijk functioneren. Het gaat erom te werken aan het verlagen van de draaglast en/of het verhogen van de draagkracht, ook wel veerkracht genoemd.
Het uitgangspunt voor het begrijpen van deze balans is het inzicht dat stress niet hoeft vermeden te worden. Integendeel, het is een belangrijke factor om te kunnen leven en leren. Door aan de (nieuwe) situatie het hoofd te bieden (liefst met steun van anderen) en door het zich eigen maken van nieuwe vaardigheden, past men zich aan en verhoogt men de uitdaging. Belangrijk hierbij is dat men zich bewust wordt dat het werken aan een positieve vorm van stress niet op één enkel domein te situeren valt. De eigenheid van deze balans is dat men zich bewust wordt van de verschillende domeinen die bijdragen tot een gezond stressgehalte. Het komt erop neer dat men in zijn acties prioriteiten stelt om de draaglast te verlagen. Door bijvoorbeeld het uitvoeren van evaluaties, het bijsturen op basis van feedback, het inbouwen van regelmogelijkheden, de focus leggen op de juiste prioriteiten, time management, …
Daarnaast ligt de klemtoon op het optimaliseren van de veerkracht op het gebied van fysieke en mentale gezondheid en op het verhogen van de sociale ondersteuning. Concreet betekent dit dat men de veerkracht kan verhogen door studie, training, ervaring, een positieve teamdynamiek, een goede vriendenkring, sport, voldoende lichaamsbeweging en een gezonde levenswijze met tijd voor ontspanning.

Werkstress

Ook volgens Karasek (1990) is werkstress niet enkel een resultante van werkdruk (= werklast), maar van een combinatie van werkdruk, invloed hebben en sociale steun. Hij ziet de oplossing van stress op het werk als het aandacht besteden aan deze drie componenten.

 
(Karasek 1990)

Als men controle heeft over zichzelf en invloed kan uitoefenen op de eigen omgeving is men beter opgewassen tegen stress. Het is in principe niet belangrijk of men echt invloed heeft op de situatie. Het is belangrijker dat men denkt er invloed te kunnen op uitoefenen.

Een sociaal netwerk biedt sociale ondersteuning. Dit is de mate waarin anderen je kunnen helpen belastende omstandigheden het hoofd te bieden en de lasten te dragen. Er bestaan verschillende vormen van ondersteuning:

  • informatieve ondersteuning: concrete tips en adviezen, zoals van een collega hoe te onderhandelen met een belangrijke zakenrelatie; de tip van een vriend bij het vinden van een job, …
  • instrumentele ondersteuning: concrete en materiële hulp, zoals het lenen van gereedschap van een buurman, …
  • emotionele ondersteuning: Vb.: het uiten van waardering, genegenheid en begrip; een schouderklopje van de leidinggevende; een pluimpje van vrienden, …

Een effectief programma voor stressbeheersing impliceert het ingaan op deze verschillende domeinen.
Bij stressmanagement is het ten slotte belangrijk in te zien dat iedereen zijn eigen stresscurve heeft en dat deze verschillend kan zijn van persoon tot persoon. De éne persoon is meer opgewassen tegen een hogere werklast dan de andere. Het is belangrijk die verschillen te herkennen en er rekening mee te houden zodat iedereen optimaal kan functioneren in zijn comfortzone.

Referenties

  • “Stress survival zakboek”, Erik Van Vooren, Lannoo, 2005, 138 blz.
  • “Stress, vriend en vijand – De aanpak van stress, thuis en op het werk.”, Theo Compernolle, Lannoo, 2006, 328 blz.
  • “In wankel evenwicht – Over stress, levensstijl en welvaartsziekten.”, Lannoo, 2005, 330 blz.
  • ESF, “BetterBalance, Better Business – preventief stressactieplan”, 2007.

Kathleen DE RYCKE was voorheen wetenschappelijk medewerker aan de Universiteit Gent en zelfstandig consultant HRM & coach van individuen en teams. Sedert 2010 is zij werkzaam als Senior Consultant ‘People Management’ bij Amelior. Zij bouwde op vlak van ‘HRM’ en ‘Psycho-sociaal welzijn' tijdens haar voorbije werkervaringen een ruime expertise op. Gezondheidszorg, universitaire en algemene ziekenhuizen, openbare besturen, pharmaceutische industrie,... zijn sectoren waar Kathleen heel wat ervaring opdeed inzake HRM, stressmanagement, teamontwikkeling, communicatie, motivatie, leiding geven, change management,…



Lees hier andere artikels van deze auteur...

Contacteer de auteur...