Tractebel: Naar een bredere expertise inzake machineveiligheid

december 2009

Deskundigheid met betrekking tot het ontwerpen, bouwen en onderhouden van machines en installaties vereist – naast het puur technische luik – een diepgaande kennis van tal van regelgevingen en normeringen. Amelior bundelt in de opleiding Certified Expert Machine Safety alle aspecten die met machineveiligheid te maken hebben. Twee medewerkers van Tractebel Engineering namen deel en apprecieerden vooral de diepgang en het brede, multidisciplinaire karakter van het traject.

Pascal Geerinck, product and group manager Risk Management and Safety bij Tractebel Engineering volgde samen met zijn collega Ann Mues, senior expert safety management, de modulaire, langlopende opleiding ‘Expert in Machineveiligheid' (Certified Expert Machine Safety).

“Ik was vooral op zoek naar diepgang inzake technische veiligheid”, vertelt Pascal Geerinck. “Als engineeringbureau realiseren we in opdracht van onze klanten grote, industriële energieprojecten. Ons credo ‘competence creates value' indachtig, zijn we permanent op zoek naar manieren om onze kennis en kunde aan te scherpen. Bij het uitvoeren van onze opdrachten hebben we te maken met veiligheid in al zijn facetten – veiligheid op onze werven, het werken met veiligheidszorgsystemen, het aanscherpen van het veiligheidsbewustzijn van de medewerkers,… – maar uiteraard is vooral het garanderen van de technische veiligheid van de installaties een cruciaal onderdeel van onze taak. Als samenbouwers van verschillende machines en componenten moeten wij onder meer voldoen aan de Europese machinerichtlijn. De kennis daarvan is voor ons een basiscompetentie. Vermits de machinerichtlijn in essentie bedoeld is voor fabrikanten die machines op de markt brengen, is een extrapolatie en vertaling van de richtlijn naar onze activiteit nodig. De voorbije jaren hebben we daar intern veel ideeën over ontwikkeld.

De bedoeling van onze deelname aan de opleiding was ook om met cursisten en docenten ervaringen uit te wisselen: hoe vullen anderen de vereisten in, wordt onze zienswijze algemeen bevestigd, wat kunnen we nog van anderen leren?” Verder wilde Pascal Geerinck als group manager Safety en Risk Management de inhoud van de opleiding kennen om na te gaan of en in welke mate ze nuttig zou zijn om de competenties van de vijftien medewerkers uit zijn dienst in de juiste richting te ontwikkelen en/of verder aan te vullen. Dat gebeurt specifiek in het kader van een competentiematrix die Pascal Geerinck voor zijn departement uitwerkt.

Verbanden leggen

Franky De Witte, senior consultant bij Amelior, neemt in de opleiding het luik over de machinerichtlijn voor zijn rekening. Hij constateert dat er in het bedrijfsleven, zowel bij kleine als bij grote ondernemingen, nog steeds veel nood is aan praktische en direct bruikbare informatie over het toepassen van deze Europese richtlijn.

“De materie lijkt dan ook evidenter dan ze is. Zo somt de richtlijn enkel de doelstellingen op die inzake veiligheid moeten worden gehaald. De tekst zegt niets over ‘hoe' dat dient te gebeuren. Daarom besteden wij in deze langlopende expertenopleiding ook volop aandacht aan de manier waarop je als bedrijf de doelstellingen naar de bedrijfspraktijk of -processen kunt vertalen. Dat doen we door de onderliggende normen en standaarden mee te bespreken. Bij elke richtlijn publiceert de Europese Unie immers een set van zogenaamd ‘geharmoniseerde normen', opgesteld door de Europese normalisatie-instituten (CEN/CENELEC). Als een bedrijf die standaarden toepast, geeft dat aanleiding tot ‘een vermoeden van conformiteit' ten opzichte van de van toepassing zijnde richtlijn. Als je een geharmoniseerde norm niet respecteert, kan je hierdoor je vermoeden van conformiteit verminderen of verliezen of zou je op een andere manier een bepaald veiligheids- of gezondheidsniveau moeten halen. Indien je als docent aan die normen – én aan de snelle evolutie ervan – voorbijgaat en enkel aandacht hebt voor de doelstellingen in de machinerichtlijn, dan riskeer je dat je cursisten op hun honger blijven. Ze missen dan de vertaalslag en het kader waarin een en ander past. Dat is een vaak voorkomend euvel bij opleidingen over de machinerichtlijn.”

"De cursus ‘Expert in Machineveiligheid' gaat inderdaad heel breed en bekijkt machineveiligheid vanuit verschillende invalshoeken, wat een enorm pluspunt is”, vinden Ann Mues en Pascal Geerinck. Het is een bewuste keuze van Amelior om in de opleiding niet alleen de machinerichtlijn én de hierbij horende geharmoniseerde normen onder de loep te nemen, maar ook andere economische richtlijnen en normen die inzake veiligheid van toepassing kunnen zijn, zoals de richtlijn arbeidsmiddelen, ATEX (voor explosiegevaarlijke atmosferen), S.I.L. en P.L. (functionele veiligheid), productveiligheid, productaansprakelijkheid, de laagspanningsrichtlijn en de richtlijn drukapparatuur.

“Je leert tijdens de opleiding de verbanden tussen de verschillende directieven en normen leggen, wat je inzicht in de materie vergroot. Daardoor zijn wij bij Tractebel bijvoorbeeld tot de vaststelling gekomen dat het voldoen aan de Europese richtlijn inzake drukapparatuur voor onze installaties zeker zo relevant is als een conforme CE-markering.”

Veiligheidschecklist voor een installatie

De Amelior-opleiding rond machineveiligheid duurt in totaal zes dagen en is gespreid over drie à vier maanden, inclusief terugkomdag. Alleen wie slaagt voor het examen én een eindwerk maakt alsook presenteert, krijgt het certificaat. In het eindwerk maken de cursisten de vertaalslag van de opleiding naar de eigen werkomgeving. Die oefening verdedigen ze dan op de terugkomdag.

“Het examen en het eindwerk kosten natuurlijk extra tijd en werk, maar de toegevoegde waarde is groot”, vinden de Tractebel-deelnemers. “De materie blijft langer bij en je leert er meteen ook praktisch mee omgaan, wat je expertise vergroot. Ook van de presentaties van je medecursisten en van de feedback van de juryleden en docenten steek je erg veel op.”

Ann Mues integreerde voor haar eindwerk de bepalingen van de machinerichtlijn, en van de andere richtlijnen en normen die in de opleiding aan bod kwamen, in de bedrijfseigen projectaanpak. Voor elk van de projectstappen is beschreven welke activiteiten plaatsvinden en wat het resultaat ervan is. Om deze stappen zo goed mogelijk te borgen, stelde de veiligheidsexperte een veiligheids- en gezondheidschecklist op. “Als we onze installaties aan de klanten opleveren, moeten we kunnen garanderen dat ze inzake veiligheid en gezondheid conform de wetgeving en de afgesproken vereisten zijn. Natuurlijk dragen de constructeurs van de verschillende componenten en machines een grote verantwoordelijkheid, maar de praktijk wees uit dat we ons niet louter konden baseren op de certificaten die zij ons afleveren.

Als engineeringbureau zijn we verantwoordelijk voor de veiligheid van het geheel. Het beheer van de interfaces is een belangrijke taak. Daarom heb ik een lijst ontwikkeld met 33 checkpunten. Doel is om die tijdens een rondgang van een halve dag te kunnen afwerken.” De te controleren items op de lijst verwijzen voor het overgrote deel naar concrete elementen uit de geharmoniseerde normen rond veiligheid. Ann Mues zocht naar criteria die gemakkelijk te definiëren en te controleren zijn: de breedte van de trappen in een installatie bijvoorbeeld of de temperatuur van aanraakbare oppervlakken. Die waarden liggen in de standaarden vast en zijn dus eenvoudig te controleren. “Natuurlijk zegt het resultaat van die oefening ons niet of aan alle normen voldaan is, maar het geeft ons wel een indicatie, een vermoeden van conformiteit.

Vanuit de checklist, die elektronisch beschikbaar is voor de medewerkers van Tractebel, kunnen we doorklikken naar de volledige tekst van de betreffende norm om bij twijfel verder onderzoek te doen.” Naast criteria uit de geharmoniseerde normen, nam Ann Mues in de lijst ook andere veiligheidsaspecten op: bepaalde afspraken uit de lastenboeken en specifieke vereisten van klanten (de aanwezigheid van nooddouches bijvoorbeeld) en ook items uit de Vlarem-normen (zoals de vereisten bij het opslaan van gevaarlijke stoffen). Ze gebruikte in de checklist bewust de bedrijfseigen terminologie zodat het document ook leesbaar is voor wie geen veiligheidsachtergrond heeft.

Hybride risico-analyse

Pascal Geerinck van zijn kant analyseerde voor zijn eindwerk een machine die dateert van voor de machinerichtlijn en voerde een risico-analyse uit. Basis voor die analyse waren zowel de nieuwe ISO 14121-norm als de C-norm voor de huidige draaibanken, de EN 12840:2001. Op basis van de resultaten formuleerde hij aanbevelingen om de machine opnieuw tot een aanvaardbaar veiligheidsniveau te brengen. Het bijzondere aan zijn eindwerk is dat hij voor het evalueren van de risico's koos voor de nieuwe hybride methodiek, zoals die beschreven is in het technische rapport van de ISO 14121.

“Veiligheid in de bedrijfsvoering speelt de laatste jaren een steeds prominentere rol”, besluit Pascal Geerinck. “Onze aanpak is proactief. We integreren de voorschriften van in het prille begin in onze projecten, nog voor de eerste bestellingen de deur uitgaan. Op die manier komen we beter tegemoet aan de wensen van onze klant én vermijden we onnodige kosten. Een proactief beleid is immers prijsgunstiger dan achteraf in een installatie onveilige situaties te moeten rechttrekken.” Ook de normering volgt die logica. Volgens Franky De Witte legt de nieuwe machinerichtlijn, die op 29 december van dit jaar in werking treedt, nog meer de nadruk op geïntegreerde veiligheid en inherent veilige ontwerpmaatregelen.

schema veiligheidscultuur

“Veel bedrijven bevinden zich in hun veiligheidscultuur nog in een reactieve fase. Ze zijn nog niet klaar om een zorgsysteem voor veiligheid op te starten, laat staan dat er een individueel veiligheidsbewustzijn heerst”, stelt Franky De Witte van Amelior vast. De langlopende opleiding ‘Expert in Machineveiligheid', die zich in fase twee van het schema ‘Veiligheidscultuur' situeert, beantwoordt volgens de veiligheidsexpert aan een reële behoefte aan praktische en direct bruikbare informatie over de machinerichtlijn en over machineveiligheid in het algemeen.